فلسفه علم

پل فایرابند را شاید بتوان " بچه بد " فلسفه علم دانست.او روش شناسی خود را ضد روش می نامد و معیار آنارشیسم را در آن با افتخار قلمداد می کند.در معرفت شناسی او  هیچ قاعده واحد و پذیرفتنی و دارای زمینه ثابت که هرگز نقض پذیر نباشد وجود ندارد.به نظر وی هیچ داده ناب و عریانی وجود ندارد و هر داده ای از دید گاه خاصی بدست آمده است.ما رابطه مستقیمی با جهان نداریم بلکه از طریق سنت های خود با آن رابطه داریم.

از نظر فایرابند بر خلاف نظر پوپر تفکیک علم از غیر علم نه تنها تصنعی است بلکه برای پیشرفت دانش هم زیانبار است.او اعتقاد دارد که در تکوین بخشی تاریخ علم گروه های بیشمار و متضادی سهیم اند: متخصصان و افراد عامی , افراد ناشی ,طالبان حقیقت و "دروغگویان" همه اینها طالب این هستند که در رقابت شرکت کرده سهم خود را در غنا بخشیدن به فرهنگ ما ادا کنند.فایرابند علم را نیز در کنار سایر ایدئولوزی ها در نظر می گیرد و می نویسد: همه ایدئولوژی ها را باید در چشم انداز تاریخی نگاه کرد.نباید آنها را خیلی جدی گرفت.آنها را باید مانند افسانه های پریان خواند افسانه هایی که مطالب جالب زیادی دارند ولی در ضمن شامل دروغ های شرم آوری هم هستند.ایدئولوژی ها چیز های خیلی خوبی هستند ولی به شرط آن که در کنار ایدئولوژی های دیگر به کار آیند.به محض آن که محاسنشان به حذف مخالفان بینجامد کسالت آور و جزمی می شوند.

تاریخ علم  در دید گاه او  آکنده از تصادف, تردید, هرج و مرج ,خطا و اشتباه و اختلاط و درهم آمیختگی است و این پیچیدگی تحولات انسانی و پیش بینی ناپذیری عواقب نهایی اعمال و تصمیمات انسان را نشان می دهد.فایرابند معتقد است که عقلانيت داور سنت‏ها نيست، عقلانيت خود يك سنت يا بخشي از يك سنت است، بنابراين نه خوب است نه بد، فقط هست.

او در مقاله ای با عنوان "بیاییم فیلم های بیش تری بسازیم " که موضوع آن  درباره نمایشنامه "گالیله " اثر برشت است , می نویسد: مسئله ای که در این نمایشنامه ظاهر می شود یکی از مهم ترین مسائل فلسفی است.مسئله نقش عقل در جامعه و در زندگی خصوصی ماست و مسئله تغییراتی که عقل در طی تاریخ دستخوش آن ها می شود.چه پیش می آید وقتی که وجودی غریب و اثیری مثل اندیشه که قوانین ابدی خاص خودش را دارد و سر نهادن به این قوانین را شرطی از عقلانیت ,معرفت ,پیشرفت و حتی انسانیت می گرداند در عالم مادی سکنی می گزیند و دست به کار هدایت زندگی آدمیان می شود؟آیا این نتایج همواره مطلوبند؟واگر نیستند چه تغییراتی باید به عمل آورد؟

ما باید خود را از شر محدود بودن به کلمات ,رساله ها و تخصص که حال بالغ بر دو هزار سال است که فلسفه را شکل داده برهانیم.باید بکوشیم به اشکال اسطوره ای بیان و ارائه مطالب جان تازه ای ببخشیم و نیز تلاش کنیم  آن ها را با نیاز ها و منابع امروزی وفق دهیم.فایرابند در ادامه فیلم را واجد چنین مشخصاتی دانسته و می نویسد: یکی از مزایای فیلم این است که شمار عناصری که در اختیار کارگردان قرار دارد و درجه استقلال و بی قید و بند بودن آن ها در مقایسه با هر رسانه دیگری بسیار بیش تر است.

 آزادی انسان ها در فلسفه فایرابند دارای اهمیت زیادی است. در جامعه ایده آل فایرابند حکومت به لحاظ عقیدتی خنثی است. فایرابند از آنچه نگرش انسانگرایانه می نامد دفاع می کند.مطابق این نگرش آحاد انسانها باید آزاد باشند و دارای اختیار.او طرفدار تلاش جهت افزایش آزادی برای حیاتی پر بار و پر ثمر است.او معتقد است که باید جامعه را از بند خفقان آور علمی که به لحاظ عقیدتی تحجر یافته رها سازیم, همان گونه که اجداد ما ما را از بند خفقان آور یک دین حقیقی آزاد ساختند.در چارچوب فکری او در یک جامعه آزاد به طرفداران کلیه سنتها حقوق برابری داده می شود.در جامعه آزاد باید بحث آزاد وجود داشته باشد نه بحث هدایت شده.

 کتاب " بر ضد روش " یکی از آثار مهم فایرابند است که عناصر مهم معرفت شناسی او را مشخص می کند.این کتاب در سال 1375 توسط دکتر مهدی قوام صفری به فارسی برگردانده شده است.نقدی هم بر این ترجمه فارسی در مجله " کیان " با مشخصات زیر منتشر شد.

اسکندری .محمد (1376) بر ضد فایرابند-کیان - خرداد و تیر 1376 - شماره 37

 در نوشتن این متن از مطالب زیر استفاده کرده ام:

فایرابند, پل (1375) , بر ضد روش,مهدی قوام صفری,تهران,فکر روز

اعتماد,شاپور (1375) ,دید گاهها و برهانها,تهران,نشر مرکز

حقی,علی (1384) ,روش سناسی علوم تجربی,تهران,سعاد

چالمرز,آلن ف (1374) ,چیستی علم,سعید زیباکلام, تهران,علمی و فرهنگی

قزلسفلی,محمد تقی(1377) ,بازخوانی اندیشه 68,تهران,فرهنگ و اندیشه

چارلزجی.بونتمپو,اس.جک اودل (۱۳۸۵),جغد مینروا,مسعود علیا,تهران,ققنوس